مرجع: در تهیهی این مطلب از چند منبع استفاده شده که لینک منابع در انتهای مطلب آمده است.
تاریخ انتشار: ۲ شهریور ۱۴۰۵
مدت مطالعه: ۷ دقیقه
کلمِنتینا خوزه، مددکار اجتماعی، در زمینهی یادگیری اجتماعی-عاطفی (SEL)، سلامت روان و بهزیستی دانشآموزان و ایجاد محیطهای آموزشی فراگیر فعالیت میکند. او با تمرکز بر توسعهی حرفهای پایدار، به دانشآموزان، معلمان و دستیاران آموزشی در چندین مدرسه حمایتهای تخصصی و بالینی ارائه میدهد.
او همچنین مقالات و مطالب متعددی دربارهی حمایت از دانشآموزان دارای نیازهای ویژه، مدیریت رفتار و کلاس، توانمندسازی معلمان و دستیاران آموزشی و ایجاد رویکردهای عادلانه و متناسب با فرهنگ در مدارس منتشر کرده است.
کلمِنتینا در این مطلب به موضوع آموزش مخالفت محترمانه به دانشآموزان و تقویت مهارتهای ارتباطی آنها در مواجهه با اختلافِنظر پرداخته و چهار راهبرد کاربردی برای آموزش این مهارت به دانشآموزان ارائه میدهد. برای ملموستر شدن موضوع و کمک به اجرای بهتر راهکارهای مطرحشده، مثالهایی به متن افزوده شده است.
——————-
در تمام سالهایی که بهعنوان مددکار اجتماعی در مدارس کار میکردم، زمان زیادی را در کلاسهای درس میگذراندم؛ هم برای حمایت از معلمان و هم برای مشاهدهی دانشآموزان. یکی از چیزهایی که بارها و بارها شاهد آن بودم و مطمئنم اگر شما هم زمانی را در کلاس درس سپری کرده باشید آن را دیدهاید، این بود که دانشآموزان با یکدیگر اختلافِنظر دارند و بعضی از آنها خیلی زیاد با دیگران مخالفت میکنند.
گاهی این اختلافِنظر به دلخوری منجر میشود و باعث میشود دانشآموزان احساس کنند درک نشدهاند. مشکل این نیست که دانشآموزان با یکدیگر اختلافِنظر دارند؛ این صرفا بخشی طبیعی از زندگی در کنار دیگران است. مشکل اینجاست که بیشتر دانشآموزان هرگز یاد نمیگیرند چگونه به شکلی محترمانه با دیگران مخالفت کنند.
چیزی که در ابتدا تنها یک اختلافِنظر ساده است، بهراحتی ممکن است به اظهارنظرهای آزاردهنده، طعنهآمیز و خصمانه، یا تنشها و درگیریهای غیرضروری تبدیل شود. بااینحال، این الزما به این معنا نیست که دانشآموزان خواهان چنین شرایطی هستند. در بسیاری از موارد، ریشهی این مسئله در نداشتن مهارتهای لازم برای بیان محترمانهی مخالفت و مدیریت اختلافِنظرهاست.
هر زمان که در کلاسی حضور داشتم و متوجه میشدم اختلافِنظری به شکلی غیرمحترمانه در حال شکلگیری است، مداخله میکردم و با دانشآموزان گفتوگو میکردم تا یاد بگیرند که میتوانند با یکدیگر مخالف باشند، اما مخالفت خود را به شیوهای مناسب و محترمانه بیان کنند. بهمرور زمان، دانشآموزان این الگوهای ارتباطی را آموختند و توانستند در گفتوگوها به شکلی سازنده، موثر و محترمانه مشارکت کنند. راهبردهایی که بیش از همه از آنها استفاده میکنم و در ادامه به آنها میپردازم، برای دانشآموزان سالهای پایانی دبستان مناسبتر هستند.
این چهار راهبرد به شما کمک میکنند به دانشآموزان بیاموزید مخالفت محترمانه چه معنایی دارد و چگونه میتوان آن را در عمل به کار گرفت.
۱. به دانشآموزان نشان دهید احترام در عمل چگونه است
یکی از تجربههایی که برایم بسیار مفید بوده، این است که به دانشآموزان نشان دهم احترام در عمل چه معنایی دارد. مخالفت محترمانه به این معنا نیست که همیشه با دیگران موافق باشیم یا از هر اختلافِنظری پرهیز کنیم. بلکه معنایش این است که بتوانیم نظر متفاوتی داشته باشیم، بیآنکه فرد مقابل را تحقیر کنیم، به او توهین کنیم یا حرف و نظرش را نادیده بگیریم.
بسیاری از دانشآموزان بارها از بزرگسالان شنیدهاند: «مودب باش» یا «محترمانه صحبت کن»؛ اما این توصیهها خیلی کلی هستند و رفتار مطلوب را به روشنی توضیح نمیدهند. دانشآموزان نباید مجبور باشند حدس بزنند منظور بزرگسالان از عبارت «محترمانه صحبت کن» چیست. آنها به نمونههای روشن و کاربردی نیاز دارند تا دفعهی بعد که ناراحت یا عصبانی شدند، بدانند چطور میتوانند حرفشان را بدون بیاحترامی بیان کنند.
برای نمونه، من به دانشآموزانم میگویم: «ممکن است ناراحت باشی، اما اجازه نداری به کسی توهین کنی.» بعد هم توضیح میدهم که چه انتظاری از آنها دارم: «احترام» یعنی وقتی کسی صحبت میکند به او توجه کنید، اجازه دهید حرفش تمام شود و وسط صحبتش نپرید. همچنین به جای اینکه به خود فرد حمله کنید یا حرفی تحقیرآمیز و توهینآمیز بزنید، به موضوعی که مطرح کرده پاسخ دهید.
احترام گذاشتن در انتخاب واژهها هم خودش را نشان میدهد. برای مثال، به جای گفتنِ «معلومه که اشتباه میکنی!» یا «چقدر داری موضوع رو میپیچونی! من که اصلا نمیفهمم چی داری میگی»، میتوان گفت: «ممنون که نظرت را گفتی، اما من به این دلیل با آن موافق نیستم…»، «فکر میکنم منظورت را کاملا متوجه نشدهام، میتوانی دوباره توضیح بدهی؟» یا «من نظر متفاوتی دارم».
۲. به دانشآموزان کمک کنید تفاوت میان مخالفت و بیاحترامی را درک کنند
دانشآموزان باید تفاوت بین مخالفت با یک فرد و بیاحترامی به او را بفهمند. گاهی این دو موضوع برای دانشآموزان، و حتی برای برخی بزرگسالان، قابل تفکیک نیست. در نتیجه، ممکن است فکر کنند چون با کسی مخالف هستند، حق دارند صدایشان را بلند کنند، کنایه بزنند یا حرفش را نادیده بگیرند.
من هنگام صحبت با دانشآموزان همیشه تاکید میکنم که اختلافِنظر باید دربارهی موضوع مورد بحث باشد، نه دربارهی فردی که با او موافق نیستند. این نگاه به دانشآموزان کمک میکندکه به جای حمله به شخصیت طرف مقابل روی موضوع تمرکز کنند. برای نمونه، دانشآموزی که ممکن بود بگوید: «تو اصلا نمیفهمی چی داری میگی»، میتواند نظرش را اینطور بیان کند: «من فکر میکنم پاسخ درست در واقع این است، چون…».
۳. فرصتی برای تمرین ارتباط محترمانه فراهم کنید
بزرگسالان معمولا تصور میکنند که همهی دانشآموزان میدانند چگونه باید اختلافِنظر را مدیریت کرد. اما واقعیت این است که بسیاری از آنها هرگز در خانه، با دوستان یا در فضای اطرافشان با چنین الگوهایی روبهرو نشدهاند؛ بنابراین طبیعی است که هنگام بروز اختلاف، واکنش مناسبی نداشته باشند.
تمرین کردن به دانشآموزان امکان میدهد موقعیتهای مختلف را از قبل تجربه کنند و راههای مناسب پاسخ دادن را بیازمایند. من معمولا به صورت فردی یا در گروههای کوچک با دانشآموزان کار میکردم و موقعیتهایی را که احتمال داشت در کلاس یا میان دوستانشان با آن روبهرو شوند، برایشان شبیهسازی میکردم. سپس با هم بررسی میکردیم که یک پاسخ محترمانه چگونه میتواند بیان شود و در مقابل، یک پاسخ غیرمحترمانه چه شکلی دارد.
مثلا فرض کنید دو دانشآموز دربارهی پاسخ یک سوال، نتیجهی یک فعالیت یا یک تصمیم گروهی با هم اختلاف نظر دارند. گاهی یکی از آنها ممکن است از روی عصبانیت بگوید: «این واقعا احمقانه است!» یا «چطور به همچین نتیجهای رسیدی؟!» در چنین موقعیتی مکث میکردیم و با هم فکر میکردیم که چطور میشود همان مخالفت را به شکل بهتری بیان کرد. ممکن بود به او بگویم: «اشکالی ندارد که با هم مخالف باشید. اما نباید به نظرات دیگران برچسب زد. پس، بیایید اول بابت طرز بیانمان عذرخواهی کنیم. بعد از آن میتوانی دلیل مخالفت خودت را توضیح بدهی؛ مثلا اینطور شروع کنی: «من با این بخش موافق نیستم، چون…» یا «میتوانی بیشتر توضیح بدهی که چطور به این نتیجه رسیدی؟»
برای اینکه این آموزشها فقط در حد توصیه باقی نمانند، دانشآموزان باید فرصت داشته باشند آنها را در موقعیتهای واقعی و ساختاریافته تمرین کنند. برگزاری یک مناظرهی کلاسی میتواند فرصت مناسبی برای تمرین این مهارتها باشد. مناظره، وقتی با هدف آموزشی و بهصورت عادلانه و ساختاریافته اجرا شود، به دانشآموزان کمک میکند اختلافِنظر را تجربه کنند، دیدگاههای متفاوت را بشنوند و یاد بگیرند بدون حمله به یکدیگر از نظر خود دفاع کنند. این فعالیت را میتوان از سالهای ابتدایی مدرسه آغاز کرد و موضوع و شیوهی اجرای آن را سادهتر یا پیچیدهتر کرد.
در مناظره، هدف پیروز شدن یا شکست دادن طرف مقابل نیست؛ بلکه دانشآموزان تمرین میکنند گوش بدهند، پیش از قضاوت سوال بپرسند، برای دیدگاه خود دلیل بیاورند و مخالفتشان را روشن و محترمانه بیان کنند. ساختار مشخص مناظره، از جمله زمان و نوبتِ برابر برای صحبت، گوش دادن بدون قطع کردن صحبت طرف مقابل و تمرکز بر ایده بهجای شخص، بهویژه برای دانشآموزانی که در موقعیتهای اجتماعی اعتمادبهنفس کمتری دارند، احساس امنیت و امکان مشارکت بیشتری ایجاد میکند. به همین دلیل، بهتر است پیش از شروع، قواعد بحث با مثالهای کوتاه مرور شوند.
برای انتخاب موضوع، بهتر است معلم سراغ مسئلهای برود که برای دانشآموزان قابلفهم و متناسب با سنشان باشد، دیدگاههای قابل دفاعی در مورد جنبههای مختلف آن وجود داشته باشد و در عین حال دانشآموزان را مجبور به دفاع از استدلالهای آسیبزا یا افشای تجربههای شخصی حساس نکند. موضوعات مناظره میتوانند از مسائل نزدیک به زندگی روزمرهی دانشآموزان انتخاب شوند؛ مانند:
- آیا باید تکالیف درسی برای کودکان کمسن ممنوع شود؟
- آیا پوشیدن لباس فرم در مدرسه ایدهی خوبی است؟
- آیا زمان زنگ تفریح باید بیشتر شود؟
- آیا استفاده از تلفن همراه باید در مدرسه مجاز باشد؟
- آیا نگهداری حیوانات وحشی در باغوحش کار درستی است؟
- آیا ابرقهرمانها الگوهای بهتری نسبت به ستارههای ورزشی هستند؟
- آیا کامپیوترها در آینده جای معلمها را خواهند گرفت؟
- آیا باید فروش تنقلاتی مانند چیپس و شکلات در بوفههای مدارس ممنوع شود؟
- آیا حضور در مدرسه باید اختیاری باشد؟
- آیا باید استفاده از بطریهای پلاستیکی ممنوع شود؟
- آیا تاریخ، یکی از درسهای ضروری و مهم مدرسه است؟
برای دانشآموزان کمسنتر یا فعالیتهای غیررسمیتر، میتوان از موضوعات فانتزی و سرگرمکننده نیز استفاده کرد؛ برای مثال:
- داشتن یک دایناسور خانگی بهتر است یا یک اژدهای خانگی؟
- آیا تکشاخها میتوانند حیوانات خانگی خوبی باشند؟
- آیا بازیهای ویدیویی میتوانند جای ورزشهای واقعی را بگیرند؟
- اگر میتوانستید یک توانایی فوقالعاده داشته باشید، سرعت فوقالعاده را انتخاب میکردید یا قدرت فوقالعاده را؟
- ابرقهرمان بودن سرگرمکنندهتر است یا ابرشرور بودن؟
۴. به دانشآموزان فرصت دهید بهتدریج توانایی مخالفت محترمانه را در خود پرورش دهند
همانند بسیاری از مهارتهای اجتماعی و عاطفی، یادگیری مخالفت محترمانه هم یکشبه اتفاق نمیافتد و به تکرار و تمرین نیاز دارد. گاهی دانشآموزان به یادآوری نیاز دارند و گاهی لازم است بارها ببینند که بزرگسالان چگونه در موقعیتهای مختلف، اختلافِنظر خود را با دیگران به شکلی محترمانه بیان میکنند و گفتوگو را به شکلی سازنده مدیریت میکنند. این تکرار و الگو گرفتن به آنها کمک میکند کمکم همین شیوه را در رفتار خودشان به کار ببرند.
اگرچه دیگر بهعنوان سرپرست مددکاری اجتماعی مدارس فعالیت نمیکنم، اما به عنوان رواندرمانگر کودکان و نوجوانان هنوز هم بارها شاهد چنین موقعیتهایی هستم. محیط کار من تغییر کرده، اما ماهیت این گفتوگوها تقریبا بدون تغییر بودهاست. کودکان همچنان از قرار گرفتن در برخی از این موقعیتها دچار کلافگی و ناراحتی میشوند و نوجوانان هم گاهی در اوج هیجان حرفهایی میزنند که بعدا از گفتنش پشیمان میشوند. تفاوت اینجاست که دانشآموزانی که سالها فرصت تمرین این مهارتها را داشتهاند، معمولا بهتر میتوانند چنین موقعیتهایی را مدیریت کنند.
مخالفت محترمانه نیز مانند خواندن، نوشتن یا حل مسئله در ریاضی، مهارتی است که باید آموزش داده شود، در عمل تمرین شود و بهمرور تقویت شود. هرچه دانشآموزان زودتر این مهارت را یاد بگیرند، آمادگی بیشتری خواهند داشت تا در موقعیتهای مختلف زندگی، از کلاس درس و دانشگاه گرفته تا محیط کار و روابط بینفردی، با اختلافِنظرها و تعارضها به شکلی سازنده روبهرو شوند.
منابع:
1- Teaching Students That Disagreement Doesn’t Have to Mean Disrespect