مرجع: این راهنما ترکیبی است از چند شیوهنامهی بینالمللی برای مواجهه با نوجوانانی که فشارهای شدیدی را پشت سر گذاشتهاند و گفتوگو با رضا کاظمزاده، پژوهشگر و روانشناس بالینی دربارهی نحوه مواجهه و رفتار با نوجوانانی است که از بازداشت یا زندان آزاد شدهاند. راهکارهای این متن به بزرگسالان مرتبط با نوجوانان کمک میکند بدون ایجاد فشار یا آسیب بیشتر، از این نوجوانان حمایت کنند.
تاریخ انتشار: ۱۴ فروردین ۱۴۰۵
مدت مطالعه: حدود ۷ دقیقه
ابتدا احساس امنیت ایجاد کنید
قدم اول ایجاد یا یادآوری فضای امن ارتباطی است. برای بسیاری از نوجوانان، تجربهی بازداشت با ترس، تهدید و از دست دادن کنترل همراه است. پس از آزادی، مهمترین نیاز روانی آنها احساس امنیت است.
بهتر است:
- محیط خانه یا مدرسه و هر فضایی که نوجوان در آن حضور دارد آرام باشد
- از بحثهای تنشزا پرهیز شود
- نوجوان بداند که در خانه مورد حمایت و پذیرش است
جملات کمککننده:
- خوشحالیم که برگشتی.
- ما کنارتیم، فقط کافیه بگی به چی نیاز داری.
او را به صحبت مجبور نکنید
بعضی نوجوانان میخواهند درباره تجربه خود صحبت کنند، اما بعضی دیگر به سکوت نیاز دارند.
مهم است که:
- او را برای تعریف کردن آنچه از سر گذرانده تحت فشار نگذارید
- دربارهی جزئیات سوال نکنید
- اجازه دهید خودش زمان مناسب برای صحبت و به اشتراک گذاشتن تجربهاش را انتخاب کند
جملات کمککننده:
هر وقت دوست داشتی درباره آنچه گذشته صحبت کنی، من گوش میکنم.
واکنشهای او را طبیعی بدانید
پس از چنین تجربهای ممکن است نوجوان:
- زود عصبانی شود
- کمحرف شود
- مشکل خواب داشته باشد
- نگران یا مضطرب باشد
این واکنشها در بسیاری از موارد پاسخ طبیعی بدن، ذهن و روان به تجربه استرس شدید هستند. مهم است که خانواده این رفتارها را «بیادبی» یا «لجبازی» تفسیر نکند.
از سرزنش یا بازخواست پرهیز کنید
جملاتی مانند اینها میتوانند بسیار آسیبزننده باشند:
- چرا رفتی؟ ده بار بهت گفتم نرو!
- خودت باعث شدی بیفتی به چنین دردسری!
- باید بیشتر مراقب میبودی!
چنین جملاتی احساس گناه و شرم را افزایش میدهند. به جای آن بهتر است بر حمایت تمرکز کنید. افق گفتوگو بهتر است بهسوی آینده باشد، نه گذشته.
به او زمان بدهید
بازگشت به روال زندگی عادی برای فردی که شرایط پرفشار، سخت و پراضطراب را پشت سر گذاشته بهسرعت اتفاق نمیافتد. سرعت بازگشت به روال معمول فرد به فرد متفاوت است. نوجوان ممکن است نیاز داشته باشد که:
- مدتی استراحت کند
- کمتر با دیگران ملاقات کند
- به تدریج به فعالیتهای روزمره بازگردد
صبر خانواده در این مرحله بسیار مهم است.
به شکل گرفتن روالهای ثابت و معمول زندگی کمک کنید
فعالیتهای ساده روزمره به آرام شدن ذهن کمک میکنند. مثلا:
- بازگشت تدریجی به مدرسه
- ورزش یا پیادهروی
- فعالیتهای هنری
- دیدار با دوستان مورد اعتماد
این فعالیتها احساس ثبات و عادی بودن را بازمیگردانند.
مراقب علائم جدی باشید
اگر این نشانهها برای مدت طولانی ادامه داشتند، بهتر است از متخصص کمک بگیرید:
- کابوسهای مکرر
- اضطراب شدید
- گوشهگیری و انزوای کامل
- پرخاشگری شدید
- صحبت درباره مرگ یا ناامیدی شدید
در چنین مواردی مراجعه به روانشناس یا مشاور ضروری است.
خود خانواده نیز به حمایت نیاز دارد
بازداشت یک عضو خانواده برای همه اعضا تجربهای دشوار است. والدین یا نزدیکان ممکن است احساساتی مانند خشم، ترس، نگرانی یا درماندگی را تجربه کنند. مهم است که خانواده نیز درباره این احساسات صحبت کند و در صورت نیاز از حمایت حرفهای بهره بگیرد.
نکته پایانی
برای نوجوانی که از بازداشت آزاد شده، مهمترین پیام خانواده این است:
- تو تنها نیستی و ما در کنار تو هستیم.
احساس حمایت، پذیرش و امنیت میتواند مهمترین عامل در بازگشت تدریجی نوجوان به تعادل روانی باشد.
راهکارهایی برای معلمان و مربیان در مواجهه با نوجوانی که تجربه بازداشت یا زندان دارد
بازگشت نوجوان به مدرسه پس از تجربه بازداشت معمول دورهای بسیار حساس است. بسیاری از این نوجوانان شکل شدیدی از ترس، بیاعتمادی، خشم، اضطراب یا احساس شرم را تجربه میکنند. در این شرایط مدرسه نقش مهمی در بازگشت تدریجی آنان به زندگی عادی و احساس امنیت ایفا میکند.
اصل نخست: ایجاد احساس امنیت
نخستین نیاز نوجوان پس از آزادی، احساس امنیت روانی است. به همین دلیل معلمان و کادر مدرسه باید:
- با او با احترام و آرامش رفتار کنند.
- از بازجویی یا پرسشهای کنجکاوانه درباره آنچه در بازداشت گذشته پرهیز کنند.
- به او نشان دهند که مدرسه مکانی امن و قابل اعتماد است.
رفتارها آسیبزا:
- کنجکاوی جزئیات بازداشت
- قضاوت یا سرزنش
- نگاه امنیتی یا مشکوک
حفظ کرامت و حریم خصوصی
نوجوان ممکن است از شناخته شدن خود به عنون فرد بازداشتشده در جمع و به اشتراک گذاشتن تجربهاش با دیگران، بهویژه با جمع، نگران باشد. بنابراین:
- اطلاعات مربوط به بازداشت باید کاملا محرمانه بماند.
- از صحبت درباره آن در حضور دیگر دانشآموزان خودداری کنید.
- از برچسبزنی (مثل «بازداشتی» یا «مسئلهدار») پرهیز کنید، حتی به شوخی.
درک واکنشهای روانی طبیعی
برخی واکنشها پس از تجربه بازداشت طبیعی است:
- گوشبهزنگی و ترس دائمی
- تحریکپذیری یا خشم
- مشکلات تمرکز
- کابوس یا خستگی
- کنارهگیری از دیگران
معلمان باید بدانند این واکنشها نشانه ضعف یا بدرفتاری نیست، بلکه ممکن است پیامد تجربه استرس شدید باشد.
بازگشت تدریجی به فعالیتهای آموزشی
ممکن است نوجوان در ابتدا نتواند مانند قبل درس بخواند.
رفتارهای کمککننده:
- در هفتههای اول انتظارات آموزشی را کاهش دهید و انعطاف بیشتری به خرج دهید.
- فرصت جبران تکالیف را فراهم کنید.
- فشار بیش از حد برای عملکرد فوری نداشته باشید.
به خاطر داشته باشید که هدف اصلی در آغاز، بازگشت آرام به ریتم مدرسه است.
ایجاد رابطه حمایتی با یک بزرگسال قابل اعتماد
بهتر است در مدرسه یک فرد مشخص (مشاور، مربی یا معلم مورد اعتماد) به عنوان نقطه ارتباطی با نوجوان تعیین شود. این فرد میتواند:
- به حرفهای او گوش دهد
- در صورت بروز مشکل کمک کند
- واسطهای میان نوجوان و مدرسه باشد
تقویت احساس کنترل و توانمندی
بازداشت در بیشتر افراد با احساس از دست رفتن کنترل امور همراه است. برای کاهش تدریجی این احساس ماندگار، برای کمک به نوجوان:
- در تصمیمهای کوچک مدرسه نظر او را بپرسید
- مسئولیتهای ساده به او بدهید
- نقاط قوت او را برجسته کنید
این کارها به بازسازی اعتمادبهنفس نوجوان کمک میکند و در جلب اعتماد مجدد او به محیط پیرامونش نیز موثر است.
جلوگیری از انزوا یا طرد اجتماعی
گاهی همکلاسیها ممکن است کنجکاو، نگران یا حتی قضاوتگر باشند. در چنین شرایطی معلم میتواند:
- فضای کلاس را حمایتگر و محترمانه نگه دارد
- در صورت لزوم به طور کلی درباره احترام و همدلی با دانشآموزان صحبت کند
- از هرگونه تمسخر یا فشار گروهی جلوگیری کند
همکاری با خانواده
برای بازگردان نوجوان به زندگی عادی ارتباط معلم و کادر مدرسه با خانواده بسیار مهم است. معلم میتواند در این مسیر با استفاده از این راهکارها نقش کاتالیزور را ایفا کند:
- با والدین درباره وضعیت نوجوان گفتوگو کند
- درباره فشارهای آموزشی انعطاف نشان دهد
- در صورت نیاز خانواده را به خدمات مشاوره یا روانشناسی ارجاع دهد
ارجاع به متخصص در صورت نیاز
اگر نشانههای زیر ادامه پیدا کند، بهتر است نوجوان به متخصص ارجاع داده شود:
- اضطراب شدید یا حملات وحشت
- کابوسهای مکرر
- پرخاشگری شدید
- کنارهگیری کامل از دیگران
- افت شدید تحصیلی
پیام مهم برای معلمان
مهمترین کمک مدرسه به نوجوان آزادشده از بازداشت این است که به او اجازه دهد دوباره یک نوجوان عادی باشد، نه قربانی، نه متهم، نه قهرمان، بلکه دانشآموزی که نیاز دارد به آرامی به زندگی روزمره بازگردد.