از «کلاس من» به «کلاس ما»

مرجع: Edutopia 

تاریخ انتشار: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ 

مدت مطالعه: ۱۰ دقیقه 

وقتی دخترم کلاس هفتم بود، یک بار درباره‌ی روال کلاس یکی از معلم‌هایش گفت: «واقعا براش مهمه که همه‌ی برنامه‌هایی که چیده، درست پیش برن.»
این را بدون هیچ قضاوتی گفت؛ فقط داشت تجربه‌اش را تعریف می‌کرد. از او پرسیدم منظورش از «برنامه‌ها» چیست. او هم خیلی خلاصه، روال معمول کلاس را برایم توضیح داد: رفع اشکال درس جلسه‌ی قبل، یک آزمون کوتاه از مطالب قبلی، روخوانی درس جدید و توضیح نکات مهم و در آخر هم یک تمرین کوتاه برای جمع‌بندی درس.

همه این‌ها راهبردهای آموزشی خوبی هستند. اما گفت‌وگوی من با دخترم باعث شد به کلاس خودم فکر کنم. چه اولویت‌هایی را ناخواسته به دانش‌آموزانم منتقل می‌کردم؟ حفظ نظم و اداره‌ی روان کلاس، در کنار ایجاد فرصت‌هایی واقعی برای همکاری و رشد فردی دانش‌آموزان، کار ساده‌ای نیست. از خودم پرسیدم: چطور می‌توانم کاری کنم که همه‌چیز به‌خوبی پیش برود و در عین حال، دانش‌آموزان هم فرصت بیشتری برای انتخاب، مشارکت و اثرگذاری در کلاس داشته باشند.

واگذاری بخشی از اختیار در کلاس

برای اینکه دانش‌آموزان اختیار و نقش بیشتری در کلاس داشته باشند، اولین کارم این بود که از «کلاس من» به «کلاس ما» برسم. از تخته‌ی وایت‌برد شروع کردم؛ دیگر نمی‌خواستم فقط خودم از آن استفاده کنم و به دانش‌آموزان هم اجازه دادم هر چه دوست دارند، از شخصیت‌های انیمه و دایناسورها گرفته تا نقاشی‌های کارتونی کوچک، روی آن بکشند. در انتهای کلاس هم یک تابلو نصب کرده‌ام که دانش‌آموزان می‌توانستند عکس‌ها و یادداشت‌های خودشان را روی آن بچسبانند.
مگنت‌هایی داشتم که حروف الفبا روی آن‌ها نوشته شده بود و دانش‌آموزان می‌توانستند با کنار هم گذاشتن آن‌ها، شعر یا جمله‌هایی حتی بی‌معنا بسازند و روی تخته بچینند. مگنت‌ها و وسایل روزمره‌ی کلاس، مانند منگنه، چسب نواری، مدادرنگی، چسب مایع و کاغذ یادداشت‌های چسب‌دار را هم در اختیارشان گذاشتم تا هر وقت لازم داشتند، خودشان از آن‌ها استفاده کنند. چند سال پیش، تصمیم مهم دیگری هم گرفتم و جایگاهم را در کلاس تغییر دادم. حالا وقتی مشغول تدریس به کل کلاس نیستم، پشت میزی در کنار دانش‌آموزان می‌نشینم و دفتر و کتاب‌هایم را هم همان‌جا می‌گذارم.

البته روشی که من برای کمتر کردن تسلطم بر فضای کلاس در پیش گرفتم، ممکن است برای شما و دانش‌آموزان‌تان مناسب نباشد. راه‌های دیگری هم برای مشارکت دادن دانش‌آموزان و توجه بیشتر به نیازهای آن‌ها وجود دارد؛ مثلا می‌توان چیدمان صندلی‌ها را به شکلی منعطف طراحی کرد یا به دانش‌آموزان اجازه داد در شکل‌ دادن به فضای کلاس نقش داشته باشند. آن‌ها می‌توانند پیشنهاد بدهند چه چیزهایی روی دیوارها نصب شود و چطور از فضای کلاس استفاده شود. حتی می‌توانند مسئولیت طراحی و تغییر یک تابلوی خاص یا بخشی از دیوار کلاس را بر عهده بگیرند. سپردن کارهایی مثل ثبت حضور و غیاب، طراحی سوال برای فعالیت‌های گروهی یا انتخاب موضوع تکلیف هم به آن‌ها فرصت می‌دهد در اداره‌ی کلاس نقش فعال‌تری داشته باشند.

البته باید به این نکته هم توجه داشت که ساختن فضایی که به «همه» تعلق دارد، به این معنا نیست که هیچ محدودیتی در کلاس وجود ندارد. اگر هنگام تدریس به فضای آزاد تخته نیاز داشته باشم، با یک عذرخواهی کوتاه می‌گویم: «ببخشید، مرد عنکبوتی!» و آن نقاشی را که مزاحم کارم باشد، پاک می‌کنم. در کلاس ما یک کمد هم هست که فقط معلم اجازه‌ی دسترسی به آن را دارد. باید حواسم به شعرها و جمله‌هایی هم باشد که دانش‌آموزان با مگنت‌ها می‌سازند تا با فضای مدرسه تناسب داشته باشند.

در نهایت، همچنان من مسئول اداره‌ی کلاس هستم؛ اما مسئله این است که تمرکزمان روی چه چیزی باشد: کلاسی که در آن همه‌چیز بی‌نقص و منظم پیش می‌رود یا کلاسی که همه احساس کنند واقعا به آن تعلق دارند.

ایجاد فرصتی برای به اشتراک گذاشتن علاقه و دانش فردی 

این روزها تلاش می‌کنم از استعدادها و دانش دانش‌آموزان به شکل‌های مختلف در فرایند یادگیری استفاده کنم. وقتی دانش‌آموزی زودتر از بقیه کارش را تمام می‌کند، با او گفت‌وگو می‌کنم تا ببینم چطور می‌تواند به یادگیری جمعی کلاس کمک کند. یکی از دانش‌آموزان به تاریخ شکل‌گیری فاشیسم و جنگ‌های جهانی علاقه داشت و دوست داشت بیشتر درباره‌ی این دوره‌ی تاریخی بداند. دیگری آن‌قدر به جغرافیا علاقه‌مند بود که تقریبا نام تمام کشورهای جهان را می‌دانست. دانش‌آموز دیگری هم شیفته‌ی دنیای حیوانات و حشرات عجیب‌وغریب بود. دانش‌آموز اول ارائه‌ای درباره‌ی نقش پروپاگاندا یا تبلیغات جهت‌دار در گسترش فاشیسم و رویدادهای آن دوران آماده کرد و آن را با هم‌کلاسی‌هایش به اشتراک گذاشت. دانش‌آموز دوم به مرجع جغرافیای کلاس تبدیل شد و هر وقت لازم بود، کشورها را روی نقشه‌ی بزرگ کلاس نشان می‌داد. دانش‌آموز سوم هم فعالیتی کوتاه به نام «این چیست؟» برای استراحت ذهنی طراحی کرد که در آن تصاویر حشرات و جانوران بی‌مهره‌ی عجیب‌وغریب را روی پرده نمایش می‌داد و در مورد آن‌ها توضیح می‌داد.

وقتی به دانش‌آموزان فرصت می‌دهید تا درباره‌ی علاقه‌ها و دانسته‌های خود صحبت کنند، کم‌کم خودشان هم برای مشارکت بیشتر پیش‌قدم می‌شوند. یک دانش‌آموز مطلب کوتاهی درباره‌ی تاریخچه‌ی کشتی تایتانیک ارائه می‌دهد و دانش‌آموز دیگری می‌پرسد آیا می‌تواند همین کار را درباره‌ی کشف مقبره‌ی توت‌عنخ‌آمون در مصر انجام دهد. بعضی از دانش‌آموزان هم دوست دارند درباره‌ی گروه موسیقی مورد علاقه‌شان، داستان شکل‌گیری آن و چگونگی معروف شدنش برای هم‌کلاسی‌هایشان صحبت کنند.

فرصت دادن به دانش‌آموزان برای آموزش به هم‌کلاسی‌هایشان، این پیام را به آن‌ها منتقل می‌کند که هرکدام از ما دانش یا تجربه‌ای برای به‌اشتراک گذاشتن با دیگران داریم. البته این کار برای من به‌عنوان معلم، مسئولیت بیشتری هم به همراه دارد چون دانش‌آموزان لزوما نمی‌دانند چطور باید چیزی را به دیگران آموزش دهند؛ بنابراین لازم است در آماده کردن درسشان به آن‌ها کمک کنم.

علاوه بر بررسی درستی مطالب و اطمینان از صحت املا و نگارش آن‌ها در اسلایدهای پاورپوینت یا درس‌نامه، از دانش‌آموزان می‌خواهم نکات اصلی درسشان را با من مرور کنند. از آن‌ها سؤال می‌پرسم تا مطمئن شوم موضوع را به‌خوبی فهمیده‌اند. بعد هم پیشنهادهایی می‌دهم تا شیوه‌ی ارائه‌شان تعاملی‌تر شود. برای نمونه، تشویق‌شان می‌کنم از فعالیت‌هایی استفاده کنند که قبلا در کلاس دیده‌اند؛ مثل نقشه‌ی ذهنی یا روش «بنویس، با هم‌کلاسی‌ات گفت‌وگو کن و به اشتراک بگذار». بعد به آن‌ها نشان می‌دهم چطور می‌توانند این فعالیت‌ها را با یک بحث کلاسی ادامه دهند. برای اینکه دانش‌آموزان مختلف فرصت پاسخ‌گویی داشته باشند، پیشنهاد می‌کنم نام همه‌ی دانش‌آموزان را روی کاغذهای کوچکی بنویسند و هر بار یکی را به قید قرعه انتخاب کنند تا همه بتوانند در بحث شرکت کنند، نه فقط دوستان نزدیکشان.

از نظر من، این چند دقیقه راهنمایی، در برابر دستاوردهای ارزشمندی مثل همکاری بیشتر، فرصت تصمیم‌گیری و اثرگذاری برای دانش‌آموزان و تقویت حس تعلقشان به کلاس، کاملا ارزش دارد.

مشارکت دادن دانش‌آموزان در تصمیم‌گیری‌های کلاسی

وقتی دانش‌آموزان در طراحی فضای کلاس نقش دارند و حتی در جایگاه معلم قرار می‌گیرند، طبیعی است که در ارزیابی فعالیت‌های آموزشی و تصمیم‌گیری درباره‌ی درس‌های آینده نیز مشارکت کنند.

من معمولا در پایان هر بخش از درس، با دانش‌آموزان گفت‌وگو می‌کنم و از آن‌ها می‌پرسم: «چه چیزهایی خوب پیش رفت؟» و «چه چیزهایی را می‌توانیم تغییر دهیم؟» برای این کار، از جدولی با دو بخش «نکات مثبت» و «موارد نیازمند تغییر» استفاده می‌کنم.

به عنوان راهبر این جمع یادگیرنده، همیشه روی هدف اصلی تمرکز می‌کنم: ما اینجا هستیم تا یاد بگیریم. پس هر پیشنهادی باید در راستای همین هدف باشد. این فعالیت نه تنها در همان لحظه مفید است، بلکه به ما کمک می‌کند عادت کنیم عملکرد خود را ارزیابی کنیم و از تجربه‌های جمعی کلاس درس بگیریم.

این رویکرد را به بازخورد دادن دانش‌آموزان به یکدیگر هم تعمیم می‌دهم. هدفم این است که نقد سازنده به بخشی عادی از فضای کلاس تبدیل شود. این کار را با قدم‌های کوچک شروع می‌کنم و فقط می‌پرسم: «خب، امروز از کار کدام هم‌کلاسی می‌توانیم چیزی یاد بگیریم؟»

دانش‌آموزان داوطلب می‌شوند و من نوشته‌هایشان را روی پرده نمایش می‌دهم. بعد با هم درباره‌شان گفت‌وگو می‌کنیم: «کدام بخش نوشته از همه روشن‌تر است؟ کدام بخش اطلاعات مفیدتری به ما می‌دهد؟ چه تغییراتی می‌تواند نوشته را بهتر کند؟»

گاهی پیشنهادهای دانش‌آموزان را طوری بازگو می‌کنم که لحن بازخوردها مثبت و سازنده بماند. من که باتجربه‌ترین فرد در جمع یادگیرندگان کلاس هستم، اگر با انتقادی موافق نباشم، از این که با احترام با بعضی انتقادها مخالفت کنم، ابایی ندارم اما نظرم را محترمانه مطرح می‌کنم. نکته این است که همه‌ی ما اینجا هستیم تا یاد بگیریم و بازخورد دادنِ محترمانه هم بخشی از همین فرایند است.

ایجاد چنین فضایی در کلاس، در ابتدا کمی وقت و تلاش می‌خواهد؛ اما وقتی دانش‌آموزان با این رویکرد همراه شوند، نتیجه‌ بسیار ارزشمند و ماندگار است. آن‌ها یاد می‌گیرند با احترام و حسن نیت، از یکدیگر و حتی از معلم سوال کنند و نظرشان را به چالش بکشند. همچنین یاد می‌گیرند تفاوت‌های یکدیگر را بپذیرند و از آن‌ها چیزهای تازه‌ای بیاموزند. مهم‌تر از همه، کم‌کم می‌بینند که خودشان هم نقش مهمی در یادگیری‌شان دارند و می‌توانند در این مسیر تاثیرگذار باشند.